De Eerste Kamer heeft tegen de strafbaarstelling van illegaliteit gestemd. Vanuit Controle Alt Delete zijn wij hier tevreden over omdat we ons zorgen maakten dat het wetsvoorstel zou kunnen leiden tot een toename van etnisch profileren door de politie. Daarom stuurden wij een brief aan de senatoren in de Eerste Kamer, met een oproep om tegen te stemmen. Onze zorgen over een toename van etnisch profileren zijn gebaseerd op de ruime bevoegdheden van de Nederlandse politie en de toenemende digitalisering binnen het politiewerk.
Ruime bevoegdheden van de politie
De Nederlandse politie beschikt over ruime bevoegdheden, waarvan er twee in het bijzonder relevant kunnen zijn voor de handhaving van strafbaar gesteld ‘illegaal verblijf’. Ten eerste is er het preventief fouilleren: iedereen in een veiligheidsrisicogebied kan zonder verdenking worden gefouilleerd. In onder andere Rotterdam zijn meerdere wijken langdurig aangewezen als veiligheidsrisicogebied. Ten tweede zijn er voertuigcontroles: de politie mag voertuigen zonder verdenking stoppen en inzittenden vragen zich te identificeren.
Voertuigcontroles en preventieve fouilleringen worden in Nederland niet systematisch gemonitord op etnisch profileren. Daardoor ontbreekt goed zicht op de wijze waarop deze bevoegdheden in de praktijk worden toegepast. Wanneer ‘illegaal verblijf’ strafbaar wordt gesteld, ontstaat het risico dat deze bestaande controlebevoegdheden vaker worden ingezet om mogelijke ‘illegaliteit’ vast te stellen, waarbij uiterlijk of vermeende afkomst een rol kan gaan spelen.
Toenemende digitalisering
Naast controlebevoegdheden zien wij risico’s in de toenemende digitalisering van het politiewerk. Er zijn zorgen over verschillende systemen die de politie gebruikt of mogelijk gebruikt, waaronder Catch (gezichtsherkenning), Palantir (data-analyse en profilering) en Clearview (gezichtsherkenning op basis van grootschalig verzamelde online beelden).
Uit onderzoek van RTL Nieuws bleek dat burgers die onterecht in Catch terechtkomen niet altijd worden verwijderd, terwijl de Autoriteit Persoonsgegevens zorgen heeft geuit over de wettelijke grondslag van het systeem. Over Palantir heeft de minister van Justitie en Veiligheid aangegeven dat de politie het gebruikt voor de bestrijding van georganiseerde criminaliteit. Tegelijkertijd is bekend dat deze software in andere landen ook wordt ingezet voor ‘migratiehandhaving’. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft Clearview een boete van 30,5 miljoen euro opgelegd vanwege illegale dataverzameling. Bits of Freedom stelt dat het gebruik door de politie niet kan worden uitgesloten.
Internationale precedentwerking
Internationale ontwikkelingen laten zien hoe dergelijke technologie in de praktijk kan worden ingezet bij ‘migratiehandhaving’. In de Verenigde Staten werkt Palantir samen met ICE (de Amerikaanse immigratiedienst) bij het opsporen en volgen van mensen zonder verblijfsstatus door het combineren van databronnen en het opstellen van risicoprofielen. Dit laat zien dat technologie die oorspronkelijk bedoeld is voor zware criminaliteit ook kan worden toegepast bij ‘migratiehandhaving’.
Voor Nederland is met name relevant dat vergelijkbare technologie beschikbaar is en dat de strafbaarstelling van ‘illegaal verblijf’ een nieuwe handhavingstaak voor de politie creëert. Hoewel het huidige gebruik van deze systemen volgens de minister beperkt is, laat de internationale praktijk zien dat toepassingen kunnen verschuiven wanneer wetgeving en politieke prioriteiten veranderen. Dat maakt het van belang om bij de beoordeling van dit wetsvoorstel ook naar mogelijke toekomstige toepassingen te kijken.
Zorgen over etnisch profileren
De combinatie van ruime discretionaire bevoegdheden, beperkte monitoring van controles, toenemende digitalisering en een nieuwe strafbaarstelling van ‘illegaal verblijf’ kan ertoe leiden dat mensen op basis van uiterlijk of vermeende afkomst vaker worden gecontroleerd. Eerdere ervaringen met risicoprofielen bij grenscontroles laten zien dat dit geen theoretisch risico is. Daarnaast is het draagvlak binnen de politie voor maatregelen tegen etnisch profileren beperkt: de helft van de agenten is niet bekend met het bestaande beleid tegen etnisch profileren. Hierdoor is het onzeker of waarborgen in de praktijk voldoende effectief zijn.
Korpschef Janny Knol heeft aangegeven de strafbaarstelling van ‘illegaliteit’ niet te willen handhaven, maar dit biedt geen structurele garantie voor de toekomst. Wetgeving blijft bestaan, ook wanneer korpsleiding of politieke prioriteiten veranderen. Een toekomstige korpschef kan de wettelijke bevoegdheid alsnog inzetten, met gevolgen voor zowel mensen zonder verblijfsvergunning als Nederlanders die ten onrechte als ‘illegaal’ worden aangemerkt.
Vanuit Controle Alt Delete vroegen wij de senatoren daarom om tegen de strafbaarstelling van illegaliteit te stemmen.