Breed vertrouwen in de politie is van groot belang. Wie de politie vertrouwt zal de politie sneller om hulp vragen en eerder informatie delen. Een laag vertrouwen ondermijnt het vermogen van de politie om in samenwerking met burgers de criminaliteit aan te pakken. Om het vertrouwen in de politie te versterken vragen wij aan politieke partijen om de volgende vier punten op te nemen in het verkiezingsprogramma.
1. De Rijksrecherche onderzoekt aangiftes van politiegeweld
Volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens moet onderzoek naar politiegeweld onafhankelijk worden uitgevoerd. Er mogen geen hiërarchische of institutionele verbanden zijn tussen degenen die het geweld gebruiken en de mensen die het geweld beoordelen.[1] In België is dat bijvoorbeeld georganiseerd met de onafhankelijke organisatie Comité P. In Nederland hebben we de Rijksrecherche, maar die onderzoekt alleen fatale incidenten en zaken waarbij iemand ernstig gewond raakt. Alle andere zaken, waaronder (bijna) alle aangiftes van politiegeweld, worden door de politie zelf onderzocht. Het ministerie van Justitie en Veiligheid stelde dat de onafhankelijkheid voldoende gewaarborgd is,[2] maar dit strafrechtelijke onderzoek kent volop hiërarchische en institutionele verbanden en is daarom in strijd met de Europese mensenrechten. Onafhankelijk strafrechtelijk onderzoek naar politiegeweld versterkt het vertrouwen in de rechtsstaat en in de politie. Ons advies: regel bij ministeriële regeling dat alle aangiftes van politiegeweld, jaarlijks ongeveer 250 zaken, door de Rijksrecherche onderzocht worden.
2. ‘Ras’ mag geen selectiecriterium zijn bij risicoprofilering
In 2023 oordeelde het Haagse gerechtshof dat ‘ras’ niet mede een rol mag spelen bij een selectiebeslissing van de Koninklijke Marechaussee (KMar).[3] De KMar en de politie pasten daarna hun beleid voor proactieve controles aan.[4] In 2025 publiceerde het College voor de Rechten van de Mens een herzien toetsingskader, waarin staat: “Risicoprofilering die rechtstreeks gebaseerd is op een criterium op grond van ‘ras’ is altijd verboden.”[5] Het kabinet heeft in 2025 twee brieven hierover naar de Tweede Kamer gestuurd.[6] In beide brieven leiden de uitspraken van het gerechtshof en het College er niet toe dat het kabinet besloot om dit in wet- of regelgeving te verankeren: van nieuw beleid is (nog) geen sprake. Wetgeving gericht op gelijke behandeling versterkt het vertrouwen in de rechtsstaat en uitvoeringsorganisaties zoals de Koninklijke Marechaussee, de politie, de Belastingdienst en Duo. Ons advies: regel bij wet dat ‘ras’ niet mede een selectiecriterium mag zijn bij risicoprofilering.
3. Beoordeel de effectiviteit van maatregelen tegen etnisch profileren
Na maatschappelijke druk erkende de politie dat etnisch profileren meer dan incidenteel plaatsvindt. Sinds 2015 ontwikkelde de politie verschillende vormen van beleid om intern aandacht te vragen voor etnisch profileren. Het huidige beleid heet Politie voor Iedereen en het bevat een instructie voor alle agenten om ‘ras’ niet te gebruiken bij proactieve politiecontroles.[7] De bekendheid van deze maatregel is helaas beperkt: slechts 37% van de agenten kent het beleid.[8] Of agenten er in de praktijk naar handelen wordt niet bijgehouden. Daardoor hebben leidinggevenden geen zicht op het gedrag van politiemensen op straat en kan de politie niet bewijzen dat etnisch profileren afneemt.[9] Dit is belangrijk voor burgers en de politie. Als etnisch profileren afneemt kan het vertrouwen in de politie herstellen, als etnisch profileren niet afneemt is het een aansporing voor de politie om meer te doen tegen etnisch profileren. In lijn met recent onderzoek van het WODC roepen we daarom op om borging- en monitoringinstrumenten in te zetten om de effectiviteit van maatregelen tegen etnisch profileren te beoordelen.[10]
4. Leg het herkomstland (van ouders) van slachtoffers vast
Controle Alt Delete monitort sinds 2016 hoeveel mensen overlijden tijdens of na contact met wetshandhavers, zoals politie of marechaussee.[11] Controle Alt Delete baseert zich op mediaberichten, jaarverslagen van het Openbaar Ministerie (sinds 2021) en onderzoek naar fatale incidenten van Bureau Beke (2016-2020).[12] De data die Controle Alt Delete tot nu toe verzamelde laat het volgende zien: jaarlijks overlijden gemiddeld 0,2 mensen zonder migratieachtergrond en 2,1 mensen met migratieachtergrond per miljoen inwoners.[13] Mensen met een migratieachtergrond hebben daarmee tien keer meer kans te overlijden bij contact met wetshandhavers. In Nederland is deze ongelijkheid zelfs groter dan in de VS, waar Black, Hispanic en burgers uit andere gemarginaliseerde gemeenschappen een drie keer grotere kans hebben om te overlijden dan witte Amerikanen.[14] Ongelijkheid in deze schakel van de strafrechtketen is nog niet eerder onderzocht in Nederland. Ons advies: regel bij ministeriële regeling dat de Rijksrecherche het herkomstland (van ouders) van slachtoffers vastlegt en stel deze data ter beschikking voor onderzoek naar de etnische ongelijkheid bij fatale incidenten.
Wij hopen dat u bovenstaande vier punten een plek kunt geven in het verkiezingsprogramma. Voor meer informatie zijn wij beschikbaar op info@controlealtdelete.nl.
Voetnoten
[1] Schalkwijk, J., 2025, De beoordeling van politiegeweld in Nederland, Nederland Juristen Blad, 14 maart 2025, afl. 9.
[2] Kamerstukken II 2024/25, 2, 2114, p. 3.
[3] Gerechtshof Den Haag, 14 februari 2023, ECLI:NL:GHDHA:2023:173
[4] Controle Alt Delete, 2024, Politie en KMar stoppen met etnisch profileren, https://controlealtdelete.nl/articles/politie-en-kmar-stoppen-met-etnisch-profileren#gsc.tab=0
[5] College voor de Rechten van de Mens, 2025, Toetsingskader risicoprofilering, p. 25.
[6] Kamerstukken II 2024/2025, 30950, nr. 434: “De eventuele gevolgen voor het beleid van de overheid worden opnieuw bezien”; Kamerstukken II, 2024/2025, 30950, nr. 458: “onder de aandacht brengen”, “primair maar niet uitsluitend met organisaties die zichzelf melden en gemotiveerd zijn”, “inspannen om zoveel mogelijk partijen te stimuleren.”
[7] Politie, 2023, Infographic Politie voor Iedereen, zo staan we ervoor, https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/06/27/tk-bijlage-14-visual-pvi
[8] Gemeente Amsterdam, 25 maart 2025, Bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel ‘Etnisch profileren: Stop, politie!’
van het lid Veldhuyzen (De Vonk), raadsinformatiebrief, p. 2.
[9] Schalkwijk, J., Abdoelhafiezkhan, D., 2022, Zonder (toe)zicht op politiecontroles staat de aanpak van etnisch profileren nog in de kinderschoenen, Cahiers Politiestudies, 2022-4, nr. 65, p. 137-152.
[10] Van Meeteren, M. et al, 2023, Etnisch profileren door de politie, Radboud Universiteit, Universiteit Leiden, p. 11.
[11] Controle Alt Delete, 2025, Overleden onder verantwoordelijkheid van wetshandhavers, https://overleden.controlealtdelete.nl/. Controle Alt Delete monitort sterfgevallen bij arrestaties, vervoer, detentie, of in het ziekenhuis kort na arrestatie. Ook (mogelijk) suicide by cop en dodelijke politieachtervolgingen tellen mee. Incidenten buiten diensttijd worden niet meegenomen. De monitoring gebeurt via mediaberichten, politierapporten en persverklaringen van het Openbaar Ministerie.
[12] De Boer, H., Ferwerda, H., Kuppens, J., Van Leiden, I., 2022, Fatale politie-incidenten, Bureau Beke.
[13] Controle Alt Delete, 2025, Halfjaarbericht fatale incidenten in Nederland, https://controlealtdelete.nl/articles/halfjaarbericht-fatale-incidenten-in-nederland
[14] Controle Alt Delete, 2025, Schokkende cijfers: etnische ongelijkheid bij fatale aanhoudingen groter in Nederland dan in de VS, https://controlealtdelete.nl/articles/schokkende-cijfers-etnische-ongelijkheid-bij-fatale-aanhoudingen-groter-in-nederland-dan-in-de-vs#gsc.tab=0