Dossier: politiedoden

Ons doel

Dienstbaarheid aan en veiligheid voor alle mensen is een topprioriteit bij de politie en de Koninklijke Marechaussee. De politie en de Koninklijke Marechaussee spreken uit dat goal zero hun doel is: er overlijdt niemand onder de verantwoordelijkheid van een wetshandhaver. Tot die tijd streven wij er naar dat:

• Iedere persoon die overlijdt onder de verantwoordelijkheid van de politie een stem en een gezicht krijgt.

• Nabestaanden de juiste nazorg krijgen.

• Onderzoek inzicht geeft in hoeveel mensen die overlijden een migratieachtergrond hebben en hoeveel mensen die overlijden ‘verward gedrag’ vertoonden.

• Alle zaken waarbij iemand overlijdt onder verantwoordelijkheid van de politie door een onafhankelijke rechter beoordeeld worden.

Wat zijn politiedoden?

Controle Alt Delete monitort hoeveel mensen jaarlijks overlijden onder verantwoordelijkheid van wetshandhavers: bij een arrestatie, tijdens vervoer of in de politiecel. Dit betekent volgens Controle Alt Delete niet dat al deze mensen omgekomen zijn door nalatig handelen van een wetshandhaver, of dat zij in deze zaken strafrechtelijk verwijtbaar gehandeld hebben. Het betekent wel dat deze mensen zijn overleden bij of vlak na hun arrestatie en dat hier grondig onderzoek naar gedaan moet worden om dit te voorkomen voor in de toekomst.

Hoe wordt er bijgehouden hoeveel mensen overlijden onder de verantwoordelijkheid van de politie?

Tot 2020 publiceerde het Openbaar Ministerie alleen cijfers van slachtoffers die vielen door een politiekogel. Hierdoor kwamen overledenen zoals Mitch Henriquez niet voor in de publieke cijfers. Controle Alt Delete is sinds de dood van Mitch Henriquez in 2016 gaan monitoren hoeveel mensen overlijden bij of na een aanhouding, ook als iemand niet door een politiekogel om het leven kwam. Dit doen we door intensief mediaberichten, politieberichten en persberichten van het OM te volgen. Daarbij registreert Controle Alt Delete ook – voor zover bekend - de achtergrond van de overledene. Controle Alt Delete publiceert jaarlijks cijfers over de volgende gegevens: naam bekend/onbekend, migratieachtergrond, ‘verward’ gedrag, overlijden door politiekogel of anders, vervolging betrokken wetshandhaver en stad van overlijden.

De druk vanuit Controle Alt Delete heeft er toe geleid dat politie en justitie sinds 2020 bijhouden hoeveel mensen jaarlijks overlijden onder verantwoordelijkheid van wetshandhavers op verschillende manieren. Ook wordt er door de druk van Controle Alt Delete momenteel onderzoek gedaan door het ministerie Justitie en Veiligheid naar de mensen die de afgelopen jaren overleden zijn bij of na een aanhouding.

Hoeveel mensen overlijden jaarlijks in Nederland?

Uit het overzicht dat Controle Alt Delete bijhoudt blijkt dat over de periode 2016 tot en met 2021 vijfenvijftig mensen zijn overleden. In 2016 overleden negen mensen, in 2017 overleden acht mensen, in 2018 overleden zeven mensen, in 2019 overleden tien mensen en in 2020 overleden zestien mensen. In 2021 zijn vijf mensen overleden bij of na een aanhouding. Deze cijfers worden continu geactualiseerd.

Uit recent onderzoek van Bureau Beke naar slachtoffers van fatale politie-incidenten bleek dat er in de periode 2016 tot en met 2020 vierenvijftig mensen zijn overleden onder verantwoordelijkheid van de politie. In dit onderzoek werd alléén gekeken naar zaken die door de Rijksrecherche onderzocht zijn, omdat de dossiers van de Rijksrecherche de enige bron van de onderzoekers vormde. Controle Alt Delete documenteerde in deze periode vijftig slachtoffers, Bureau Beke documenteerde in dezelfde periode vier slachtoffers meer dan Controle Alt Delete. Maar, Controle Alt Delete documenteerde onder andere vier zaken die niet door de Rijksrecherche onderzocht werden en die niet betrokken zijn in het onderzoek van Bureau Beke. Dat betekent dat in de periode 2016 tot en met 2020 in ieder geval achtenvijftig mensen zijn overleden. Mogelijk waren het er nog meer - dat zou dan zaken betreffen waarbij mensen overleden die vervolgens niet door de Rijksrecherche zijn onderzocht en die niet bij ons onder de aandacht zijn gebracht door journalisten of nabestaanden.

Hoeveel agenten komen jaarlijks voor de rechter?

Van de 55 zaken die Controle Alt Delete heeft gedocumenteerd tussen 1 januari 2016 en 31 december 2021 is slechts één agent tijdelijk als verdachte aangemerkt geweest. Het Openbaar Ministerie heeft geen enkele betrokken agent voor de rechter gebracht. Een klein aantal nabestaanden heeft een artikel 12 procedure aangespannen, waarin zij vroegen aan het Gerechtshof om het OM te dwingen om tóch tot vervolging over te gaan. Van alle zaken die zijn gedocumenteerd, sinds 2016, is geen enkel artikel 12 verzoek gehonoreerd door het Hof.

Achtergrondinformatie over overledenen

Het is belangrijk dat iedere persoon die overlijdt onder de verantwoordelijkheid van een wetshandhaver een stem en een gezicht krijgt. Controle Alt Delete heeft de cijfers o.a. bekeken op naam bekend/onbekend, migratieachtergrond, ‘verward’ gedrag, overlijden door politiekogel of anders, vervolging betrokken wetshandhaver en stad van overlijden. Daar uit komt, over de periode 2016 tot en met 2021, het volgende beeld naar voren:

Naam (on)bekend

Van de 55 mensen die zijn overleden is van 30 mensen de naam onbekend. Van 25 mensen is de naam bekend. Dit betekent dat van 55% van de mensen die zijn overleden de naam onbekend is en dat daar geen stem en gezicht aan gegeven kan worden.

Migratieachtergrond

19 van de 55 overledenen (35%) hadden een niet-westerse migratieachtergrond, 9 mensen (16%) een westerse migratieachtergrond, 8 slachtoffers (15%) een Nederlands-Nederlandse achtergrond en van 19 mensen is het onbekend (35%). Dit overzicht is gemaakt op basis van openbare informatie over de migratieachtergrond van de slachtoffers. We hebben hierbij de regels van het CBS gevolgd. Ook hebben we gekeken of er sprake is van disproportionaliteit. Mensen met een niet-westerse migratieachtergrond overleden de afgelopen zes jaar 13 keer vaker dan op grond van hun aandeel in de bevolking verwacht mocht worden. Hier is dus sprake van een enorme disproportionaliteit.

Uit recent onderzoek van Bureau Beke naar slachtoffers van fatale politie-incidenten kwamen andere getallen. Bureau Beke onderzocht 50 zaken in de periode 2016 tot en met 2020. Zij schrijven: van de 50 slachtoffers hebben er 23 (46 %) een niet-westerse migratieachtergrond, hebben zeven slachtoffers (14 %) een westerse migratieachtergrond en zijn twintig slachtoffers (40 %) Nederlands-Nederlands. De onderzoekers zijn hierbij afgegaan op de geboorteplaats en nationaliteit van de slachtoffers en de nationaliteit van de ouders. Uit het onderzoek valt niet op te maken hoe deze analyse precies gemaakt is, per slachtoffer. Bovendien: bij 12 slachtoffers hadden de onderzoekers helemaal geen informatie over de nationaliteit van de ouders. Deze zijn in het onderzoek geregistreerd als Nederlands-Nederlands in plaats van als onbekend. De cijfers van Bureau Beke zijn hierdoor niet goed bruikbaar voor een analyse van de etniciteit van de slachtoffers.

‘Verward gedrag’

Voor zo ver bekend vertoonden 32 van de 55 overledenen ‘verward gedrag’. Dit betekent dat 58% van het aantal personen dat overleed onder de verantwoordelijkheid van wetshandhavers vertoonde, volgens pers- of mediaberichten, 'verward gedrag'. In 26 van deze 32 gevallen (76%) van de gevallen was de politie hiervan op de hoogte voordat ze bij de persoon aankwamen.

Uit recent onderzoek van Bureau Beke kwamen andere getallen. Bureau Beke onderzocht 50 zaken in de periode 2016 tot en met 2020. Daaruit bleek dat 42 van de 50 overledenen ‘verward gedrag’ vertoonde (84%). Het verschil met de cijfers van Controle Alt Delete kan verklaard worden doordat berichtgeving in de media niet altijd volledig is. Volgens Bureau Beke was de politie in 24 van de 42 zaken (57%) voorafgaand aan de interactie op de hoogte van de verwardheid van het slachtoffer.

Overlijden door politiekogel of anders

20 van de 55 mensen (35%) zijn overleden door een politiekogel, 35 mensen zijn op een andere manier overleden. Controle Alt Delete brengt sinds 2016 mensen in beeld die niet voorkwamen in de jaaroverzichten die het Openbaar Ministerie deelde met de media en de Tweede Kamer. De druk vanuit Controle Alt Delete heeft er toe geleid dat politie en justitie sinds 2020 bijhouden hoeveel mensen jaarlijks overlijden onder verantwoordelijkheid van wetshandhavers: door een politiekogel of op een andere manier.

Vervolging betrokken wetshandhaver

In 0 van de 55 overlijdensgevallen is een wetshandhaver vervolgd door het Openbaar Ministerie.