Misschien heb je de Koninklijke Marechaussee wel eens gezien bij de avondklokrellen, klimaatacties of bij boerenprotesten. Grote kans dat dit de Landelijke Bijstandsorganisatie (LBO) van de KMar was. Deze eenheid kan worden ingezet met als doel om bijstand te leveren aan de politie. In 2022 trainde deze eenheid op het gebruik van zogenoemde ‘less lethal weapons’. Deze wapens kunnen “niet penetrerende projectielen” afvuren, in de volksmond ook wel rubberkogels genoemd. Controle Alt Delete maakt zich al enige tijd zorgen over het gebruik van rubberkogels. Hoe is geweldsgebruik door de LBO van de Marechaussee eigenlijk geregeld en wanneer mag de LBO gebruik maken van rubberkogels?
De LBO is een speciale eenheid binnen de KMar die (inter)nationaal kan worden ingezet. Het doel van de LBO, volgens de KMar, is “ME-taken, Crowd en Riot Control in militaire missies, ondersteuning van de Nationale Politie, Bewaken en Beveiligen en ondersteuning van het stelsel speciale eenheden”. In de eenvoudige woorden van de commandant van deze eenheid: “menigten controleren en de boel de-escaleren.” Er zijn 200 KMar medewerkers die deeltijd bij de LBO zitten. De LBO bestaat uit 4 pelotons, een arrestatie eenheid en een pantserwagensectie. Deze 200 medewerkers trainen 160 uur per jaar in groepsverband, waarbij getraind wordt op de inzet in een hoog geweldsspectrum.
Wanneer de burgemeester of de officier van justitie denken dat zij hulp nodig hebben van de KMar, kunnen zij bijstand vragen aan de KMar. De Minister van Justitie en Veiligheid beoordeelt dit verzoek. Deze Minister bepaalt in overleg met de Minister van Defensie of er bijstand wordt verleend en hoe deze bijstand eruitziet. Dit is wettelijk geregeld in de artikelen 4, 11 en 12 van de Politiewet.
De bijstandsorganisatie LBO heeft onder andere de beschikking over het luchtdrukwapen FN303 en de 40mm granaatwerper HK69. Een woordvoerder van de KMar licht dit toe aan Controle Alt Delete: “Met de FN303 worden kleine kunststof projectielen afgevuurd die verf kunnen bevatten. De HK69 kan met een 40mm cartridge worden gevuld waarmee in één schot 28 kleine rubberballetjes met een diameter van 15 mm kunnen worden afgevuurd.”
In het overleg, nadat er een verzoek om bijstand binnen is gekomen, wordt besloten met welke wapens de KMar bijstand verleent. De Minister van Justitie en Veiligheid en de Minister van Defensie bepalen samen welke wapens daarbij worden ingezet. Daarbij gebruiken de Ministers, volgens de woordvoerder van de KMar, het ‘Voorschrift Koninklijke Marechaussee Bewapening en uitrusting tijdens dienstuitvoering.’ Dit voorschrift is geheim en wil de woordvoerder van de KMar desgevraagd niet toesturen.
Wanneer de LBO de straat opgaat met de granaatwerper, dan staan de regels voor het daadwerkelijk schieten in de Ambtsinstructie. Hierin staat dat rubberkogels gebruikt mogen worden wanneer iemand zich verzet tegen een aanhouding, tegen mensen die de openbare orde verstoren, of ter verspreiding van menigten die een onmiddellijke bedreiging vormen voor de veiligheid van personen of zaken. Degene die geweld gebruikt moet daarnaast ook rekening houden met artikel 7 van de Politiewet, waarin staat dat geweldsgebruik proportioneel en subsidiair moet zijn.
Expliciete toestemming
Otto Adang, onderzoeker bij de politieacademie, onderschrijft dat niet wettelijk geregeld is wanneer de granaatwerper ingezet mag worden: “Ik ben niet bekend met een algemene regeling voor bewapening van de marechaussee, ook niet met een afwegingskader voor het bepalen welke wapens de KMar mag inzetten in het kader van bijstand.” Adang wijst erop dat de less lethal weapons alleen mogen worden ingezet “na expliciete toestemming van de ministers.”
Reactie Ministerie van Justitie en Veiligheid
Een woordvoerder van het Ministerie J&V laat weten dat de LBO in de periode 2020 tot en met 2022 veertig keer is ingezet, maar dat de granaatwerper daarbij niet werd meegenomen: “Bij deze inzetten is de LBO niet uitgerust geweest met de FN303 of de HK69.” De woordvoerder zegt dat hij “niet in het bezit” is van het voorschrift waarin de bewapening van de KMar is geregeld.
Reactie Controle Alt Delete
Jair Schalkwijk van Controle Alt Delete maakt zich zorgen over het gebruik van wapens die rubberkogels kunnen afvuren: “De granaatwerper schiet 28 rubberkogels af die elk een diameter van 1,5 centimeter hebben. Er is geen wettelijke verplichting om op de benen te mikken. Zeker wanneer de KMar op mensen in een menigte schiet, is de kans op ernstige verwondingen groot."
Controle Alt Delete is daarnaast ook bezorgd over het feit dat de inzet van de wapens niet transparant geregeld is. Schalkwijk: “De KMar wil niet zeggen wat de afspraken zijn over wanneer de wapens ingezet worden. Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft dit voorschrift naar eigen zeggen niet eens in het bezit. Dat is opvallend, want volgens de KMar is ook de minister van Justitie en Veiligheid betrokken bij de besluitvorming over de bewapening. Dit alles bemoeilijkt het toezicht op de inzet hiervan. Vooral nu de KMar zelf bekend maakt dat de LBO traint op de inzet van de granaatwerper HK69, moet hier snel transparantie over komen.”
