Gemeenteraad

Hoe raadsleden zich samen met de politie en de burgemeester kunnen inzetten voor eerlijke en effectieve politiecontroles.


Samenvatting

De politie en het kabinet hebben een begin gemaakt met de aanpak van etnisch profileren. Ook gemeenten hebben een rol in het voorkomen van etnisch profileren door de politie. In samenwerking met Amnesty International Nederland heeft Controle Alt Delete zes kwesties samengesteld mét concrete oplossingen waar lokale politieke partijen en (kandidaat) raadsleden aandacht voor kunnen vragen. Hopelijk gaat u ermee aan de slag.

1. Systematische monitoring politiecontroles

Een stopformulier is een instrument, papier of digitaal om politiecontroles op straat te monitoren. Het maakt het politieoptreden op straat meer inzichtelijk. Er wordt bijgehouden wie gestopt wordt, wat de reden van de controle was, wat de etniciteit van die persoon is en of de controle leidde tot een boete of aanhouding. Het gebruik van stopformulieren maakt agenten bewuster van het risico op discriminerende selectie. Vraag de burgemeester om politiecontroles systematisch te monitoren. Het monitoren van politieoptredens is de enige manier om inzichtelijk te maken dat de politie etnisch profileren terugdringt en dat politiecontroles bewezen effectief zijn.

2. Iedereen evenveel vertrouwen

Als mensen meer vertrouwen hebben in de politie zijn ze geneigd om beter met de politie samen te werken. Nederlanders met een migratieachtergrond zijn vaker ontevreden over het laatste politiecontact dan ‘autochtone’ Nederlanders. Dat heeft negatieve invloed op de effectiviteit van de politie. Bovendien is het de bedoeling dat alle burgers, ongeacht hun herkomst, even tevreden zijn over de politie. Leg in het Integrale Veiligheidsplan (IVP) cijfermatige doelstellingen vast over tevredenheid en vertrouwen in de politie. Vraag of de Veiligheidsmonitor al cijfers heeft over uw gemeente.

3. Ondersteun diversiteit

Diversiteit bij de politie is van groot belang zodat veel meer burgers zich herkennen in en kunnen spiegelen aan de politie. Maatregelen voor een meer diverse politie verdienen daarom alle steun. Vraag de burgemeester om periodieke rapportages over de voortgang van de ambities. Let op! Meer diversiteit betekent niet dat daarmee het probleem van etnisch profileren is opgelost.

4. Verbinding vanuit burgers

Vanuit burgers zijn er meerdere initiatieven tegen etnisch profileren. Deze vinden zowel los als in samenwerking met de politie plaats. Het Kenniscentrum Integratie en Samenleving (KIS) maakte een overzicht van interventies die bijdragen aan het herstel van de relatie tussen burgers en de politie. Zij bevelen daarbij aan dat eigenaarschap van interventies bij burgers moet liggen. Bekijk de lijst en bedenk welke activiteiten zouden kunnen plaatsvinden in uw gemeente.

5. Goede regels voor bodycams

Van bodycams wordt regelmatig gezegd dat ze bijdragen aan het verbeteren van het vertrouwen in de politie en dat de camera’s helpen tegen etnisch profileren. Dat is niet bewezen en blijkt niet uit onderzoek. Bepleit het belang van een robuust beleidskader waarin versterking van transparantie en verantwoording tot uitdrukking komen, vraag aan de burgemeester hoe het recht op inzage van beelden door de politie ingevuld wordt en vraag om wetenschappelijk onderzoek naar het gebruik van bodycams in uw gemeente.

6. Gelijke behandeling bij preventief fouilleren

Bij preventief fouilleren is er een groot risico op etnisch profileren. Vraag de burgemeester om waarborgen voor gelijke behandeling bij het aanwijzen van een veiligheidsrisicogebied, bepleit kwalitatieve en kwantitatieve monitoring van de preventief fouilleeracties en wijs op het wettelijke uitgangspunt dat preventief fouilleren ‘zonder aanzien des persoons’ gebeurt.


1. Controles

Wat wordt er nu geregistreerd?

Politiecontroles op straat, denk aan ID- en verkeerscontroles en preventief fouilleren, worden in Nederland niet systematisch geregistreerd. Controles worden alleen vastgelegd als ze leiden tot een boete of aanhouding, of wanneer de politie een controle uitvoert om informatie te verzamelen. Let op: veruit de meeste controles worden dus niet geregistreerd.

In 2016 deed Pro Facto een studie naar het stopformulier.

Dit was in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatie Centrum (WODC) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie. De onderzoekers bekeken het gebruik van stopformulieren in onder andere Engeland en Spanje. Hun conclusie is dat als het stopformulier goed gebruikt wordt, het aantal staandehoudingen daalt, terwijl de effectiviteit ervan toeneemt.

Ook concluderen ze dat “een pakket aan maatregelen waarvan het stopformulier een belangrijk onderdeel is, etnisch profileren kan terugdringen en de effectiviteit van het politieoptreden kan vergroten.” Het onderzoek laat zien dat naarmate er meer draagvlak is voor stopformulieren, de impact groter is; dat het vangstpercentage stijgt en het aantal mensen dat ten onrechte wordt gecontroleerd daalt.

Wat is een stopformulier?

Een stopformulier is een instrument, papier of digitaal, om politiecontroles op straat te monitoren. Hiermee noteert de politie bij elke controle de reden, de uitkomst van de controle, de naam en het bureau van de betrokken agent en relevante persoonsgegevens van de gecontroleerde persoon (geslacht, leeftijd en etnische afkomst). De gecontroleerde burger krijgt een (digitaal) afschrift van de registratie.

Effectiever politiewerk vergroot de capaciteit op straat

Een veelgehoord argument tegen systematisch registreren is dat het de administratielast van de politie vergroot. De gedachte is dat agenten rondlopen op straat en niet achter hun computer moeten zitten. Hoewel gesproken wordt over stopformulieren, kan registratie uiteraard ook digitaal, bijvoorbeeld op de nieuwe smartphones van de politie. Dit minimaliseert de administratieve belasting voor de politie.

Het nadeel van de huidige werkwijze van de politie, is dat er geen inzicht is in de effectiviteit van politiecontroles. Wat is de opbrengst van proactieve controles (hoeveel boeven worden er gevangen?) en hoeveel informatie wordt er verzameld? Hier kan nu geen antwoord op gegeven worden. Het gebruik van stopformulieren genereert dit soort inzichten en geeft teamchefs van de politie handvatten waarmee zij de politiecapaciteit effectiever kunnen inzetten.

Vraag de burgemeester om politiecontroles systematisch te monitoren

De enige manier om deze cijfers boven tafel te krijgen is door politiecontroles systematisch te monitoren. Vraag de politie en de burgemeester in uw gemeente het volgende: denkt de politie dat de digitale variant van het stopformulier te implementeren valt op de smartphones van de politie? En, zo nee, welke vorm van systematische registratie en verantwoording van politiecontroles staat de politie dan wel voor?


2. Vertrouwen

Waarom vertrouwen in de politie zo belangrijk is

Als mensen meer vertrouwen hebben in de politie zijn ze geneigd om beter samen te werken met de politie. Burgers die de politie vertrouwen, bellen de politie op als ze iets zien en zijn bereid om informatie te delen. Dit heeft de politie nodig om misdaad effectief te kunnen bestrijden. De basis voor het vertrouwen in de politie is tevredenheid over contact met de politie. Het is dus belangrijk dat de politie veel (meer) doet om die persoonlijke directe interacties zo goed mogelijk te laten verlopen.

Hoe hoog is het vertrouwen in uw gemeente?

Uit onderzoek naar vertrouwen in instituties blijkt dat mensen met een ‘niet-westerse’ migratieachtergrond, door de jaren heen, significant minder vertrouwen hebben in de politie dan ‘autochtone’ Nederlanders: 62% tegenover 71% in 2016. Ook blijkt uit de Veiligheidsmonitor dat ze vaker ontevreden zijn over de politie: 23% van de mensen met deels Turkse, Marokkaanse, Surinaamse of Antilliaanse roots is ontevreden over het laatste politiecontact, tegenover 17% van de ‘autochtone’ Nederlanders. De verschillen zijn substantieel en zouden aanleiding moeten zijn voor nadere analyse en maatregelen.

Bovenstaande cijfers zijn momenteel nog niet vrijelijk beschikbaar op gemeenteniveau, maar de Veiligheidsmonitor (VM) kan deze cijfers wel leveren. Vraag om gegevens over “de tevredenheid over de politie per gemeente uitgesplitst naar herkomst van de burgers”. Overleg met de VM of uw gemeente deelnemer is en vraag zo nodig om extra onderzoek. Zodra de steekproef voor een gemeente groot genoeg is, kan de VM deze data als maatwerk aanleveren.

Neem tevredenheid op als doelstelling in het IVP

Direct na de gemeenteraadsverkiezingen wordt de raad betrokken bij het opstellen van het nieuwe Integrale Veiligheids Plan (IVP). De doelstellingen in het IVP gaan hoofdzakelijk over het verminderen van allerlei vormen van criminaliteit. Elke vier jaar wordt een nieuw IVP opgesteld, waarover jaarlijks wordt gerapporteerd aan de gemeenteraad.

Tevredenheid over en vertrouwen in de politie zijn geen gangbare thema’s voor het IVP. Onterecht, want het vertrouwen dat mensen in de politie stellen beïnvloedt de effectiviteit van de politie. Bovendien, het is toch de bedoeling dat alle burgers, ongeacht hun herkomst, even tevreden zijn over de politie?

Formuleer concrete ambities voor (meer) gelijke scores op tevredenheid en vertrouwen tussen groepen met een migratieachtergrond en 'autochtone' inwoners. Focus daarbij in de eerste plaats op jonge mensen. Hierbij een voorbeeld van een doelstelling:

Burgers met een ‘niet-westerse migrantenachtergrond’ zijn even tevreden over de bejegening bij het laatste politiecontact en hebben evenveel vertrouwen in de politie als ‘autochtone’ inwoners.

Meer informatie (kosten, deelname, publicaties, methodologie e.d.) over de Veiligheidsmonitor kunt u vindenop de website van de VM.


3. Diversiteit

Onderschrijf het belang van diversiteit

Het is een doel op zich. De politie moet een organisatie zijn waar iedere Nederlander zich in herkent en vertrouwt, ongeacht afkomst, gender, geaardheid en geloof. De politie erkent dat er op dit punt nog een inhaalslag gemaakt moet worden. Met betrekking tot diversiteit heeft de politie daarom doelstellingen geformuleerd in het beleidsdocument De kracht van het verschil. Het streven is dat de komende jaren 25% van de nieuw instromende politiemensen een ‘dubbele culturele’ achtergrond heeft.

In grote steden zoals Rotterdam heeft meer dan de helft van de bewoners een migratie-achtergrond. De binnenwereld van beleid, bestuur en media is echter niet zo divers als de buitenwereld. Als ook politiemensen overwegend wit zijn dan versterkt dit het beeld van een machtsverhouding die langs raciale lijnen georganiseerd is. Het is voor de politie van groot belang dat zij verbinding heeft met alle groepen in de samenleving en hen in beweging kan krijgen als dat nodig is. Dan kan de politie haar werk nog beter doen en kan ze beter de burgers helpen, de openbare orde handhaven, de misdaad effectiever bestrijden conflicten eerder oplossen.

Vraag hoe de politie haar speerpunten met betrekking tot diversiteit nastreeft

Op welke manier versterkt de politie de verbinding met alle groepen in de gemeente? Waaruit bestaat de betere aanpak van discriminatie? Op welke manier ontwikkelen zij binnen de politie een werkcultuur waarin iedereen zichzelf kan zijn en daarom gewaardeerd wordt? Hoe wordt er zorggedragen voor meer diversiteit in de samenstelling van de basisteam(s) in uw gemeente?

Let op: diversiteit leidt niet automatisch tot minder etnisch profileren

In samenhang met andere maatregelen is een meer diverse politie vooral een schakel in het verbeteren van de relatie tussen politie en burgers. Als een middel tegen etnisch profileren, is een pleidooi voor meer diversiteit bij de politie ontoereikend. Als de politie – wat betreft afkomst en culturele achtergrond - een betere afspiegeling is van de maatschappij, dan leidt dat niet automatisch tot minder discriminatie door de politie.


4. Verbinding

Verbinding door interventies vanuit burgers

Het Kennisplatform Integratie & Samenleving (KIS) maakte in 2016 een overzicht van interventies die bijdragen aan het herstel van de relatie tussen jongeren en de politie. Een van de lessen die KIS trekt, is dat eigenaarschap van deze interventies bij burgers zou moeten liggen. Hierna volgt een korte beschrijving van de interventies. Bekijk de lijst en bedenk welke activiteiten in uw gemeente goed zou aansluiten.

Jongeren in gesprek met de politie

Vanuit Controle Alt Delete worden events georganiseerd waarbij de politie en jongeren de gelegenheid wordt geboden om met elkaar in gesprek te gaan. De evenementen, waar ook muziek en poëzie te horen is, worden door heel Nederland georganiseerd. Enerzijds krijgen jongeren de ruimte om hun (negatieve) ervaringen met de politie, hun kritiek en zorgen te delen. Anderzijds krijgt de politie de ruimte om uitleg/verklaring te geven over hun werkwijze. Dit alles gebeurt onder begeleiding van een ervaren moderator, in plaats van op straat in een (mogelijk) gespannen gesprek.

Know your rights training

Straatrecht workshops zijn een interactieve en praktische oplossing om de omgangsvormen tussen burgers en de politie te verbeteren, in samenwerking met de betrokken groepen. Tijdens de workshops krijgen deelnemers juridische informatie over hun rechten op straat, worden ze getraind in de houding die zij kunnen aannemen tegenover de politie tijdens een politiecontrole en ze worden toegerust met kennis over de klachtenprocedure. Het empoweren van jongeren leidt tot minder escalatie, meer wederzijds begrip en samenwerking.

Lessen op scholen

Een kwestie van kleur is een lespakket voor scholen, gemaakt door Amnesty Nederland. Met dit pakket kan een workshop gehouden worden waarin scholieren en studenten (vmbo+, havo 4, vwo 5 en mbo) hun eigen vooroordelen onderzoeken. Zij krijgen informatie over etnisch profileren, onder meer over de oorzaken en gevolgen en gaan hier met elkaar over in debat.

Informatie over je rechten op straat

‘Jij en politie’ is een informatiebrochure op creditcard formaat waarin mensen geïnformeerd worden over hun rechten en plichten. Er staat in wat je kan doen als je door de politie gecontroleerd wordt, wat de politie wel/niet mag doen en er staan een aantal tips en waarschuwingen in. Deze informatiebrochure is ontwikkeld door Amnesty en Controle Alt Delete.

App voor het indienen van klachten

Controle Alt Delete heeft een app ontwikkeld waarmee burgers etnisch profileren en politiegeweld kunnen melden bij de organisatie. De politie, burgers en mensenrechtenorganisaties waren betrokken bij de ontwikkeling. Controle Alt Delete monitort de klachten, bespreekt deze met de politie en rapporteert hier jaarlijks over. Het is belangrijk dat (jongeren) klachten indienen, omdat de politie deze klachten gebruikt om zichzelf te verbeteren. Iedereen wordt opgeroepen om de app onder jongeren en jongerenwerkers te verspreiden.

Lees hier het hele overzicht van KIS en bekijk bovenstaande lijst, en vraag u af welke activiteiten in uw gemeente uitgevoerd kan worden.


5. Bodycam

Wat is een bodycam

Een bodycam is een door de politie op het lichaam gedragen camera die de interactie tussen burger en politie opneemt. De komende jaren zullen steeds meer teams gaan werken met bodycams. Medio 2017 is er nog geen landelijk beleid over het gebruik van de bodycams door de politie. Dit beleid wordt in 2017 verwacht.

Bevoegdheden

De politie kan zelfstandig besluiten om met bodycams te gaan werken op basis van artikel 3 Politiewet. In dat geval hebben de burgemeester en de gemeenteraad er formeel niets over te zeggen. Overigens kijkt de politie altijd goed naar de debatten in de gemeenteraad: het kritisch bespreken van het gebruik van bodycams heeft dan ook zeker invloed op de politie (zie bijvoorbeeld raadszitting in Amsterdam, agendapunt 10 ).

Over het (proefgewijs) gebruik van bodycams door gemeentelijke toezichthouders heeft de gemeenteraad uiteraard wel zeggenschap.

Vraag wat het doel is van het gebruik van bodycams

Met de bodycam kunnen meerdere doelen worden nagestreefd zoals het vastleggen van de interactie tussen burger en politie, training en opleiding of het verminderen van geweld tegen de politie. Het is belangrijk om de effectiviteit van het gebruik van bodycams te kunnen beoordelen, maar dat kan alleen als ervan tevoren een duidelijk doel gesteld is. Welk doel wordt er nagestreefd met bodycams en hoe wordt gemeten of dat doel behaald wordt? Alleen wetenschappelijk onderzoek kan uitwijzen of behaalde resultaten herleid kunnen worden tot de bodycams.

Er is, ook internationaal, geen wetenschappelijk verantwoord onderzoek waaruit blijkt dat het gebruik van bodycams bijdraagt aan het terugdringen van etnisch profileren of het vergroten van het vertrouwen in de politie. Ook moet bedacht worden dat de bodycam in Nederland vrijwel nooit is/wordt ingezet met als (hoofd)doel het versterken van vertrouwen in en transparantie van het politieoptreden. Terwijl juist deze doelen vanuit het perspectief van burgers belangrijk zijn.

Vraag wat het beleid is voor het dragen van een bodycam

Mogen agenten zelf kiezen of ze een bodycam dragen, of wordt dit agenten opgelegd? Als de camera alleen gedragen wordt door agenten die positief zijn over bodycams, zal de evaluatie overwegend tevreden agenten laten zien. Kijk ook naar de instructies voor het aan- en uitzetten van de bodycam. Mag de politie zelf beslissen wanneer de camera aan of uit gaat?

Als agenten zelf beslissen wanneer de camera aangaat, kan de bodycam op belangrijke momenten per ongeluk uitstaan of zelfs expres uit gezet worden. Het is belangrijk dat áls de politie alleen incidenten filmt, dat ook de aanleiding op beeld staat.

Vraag hoe burgers toegang hebben tot de beelden

De meerwaarde van de bodycam voor burgers is dat zij bewijsmateriaal kunnen opvragen van een slecht verlopen interactie met de politie. Privacy expert Rejo Zenger, die het gebruik van bodycams op de voet volgt en beleidsaanbevelingen doet , zegt hierover: “conform artikel 25 Wet politiegegevens heeft elke burger het recht op inzage in het beeldmateriaal dat van hem gemaakt is.” Vraag aan de burgemeester hoe deze wettelijke verplichting door de politie ingevuld wordt.

Het opvragen van beelden kan een groot beroep doen op de capaciteit van de politie, omdat omstanders die in beeld zijn geblurd moeten worden. Dat hoeft niet in de weg te staan dat beelden opvraagbaar zijn door burgers aangezien ze daar recht op hebben. Heeft de politie hierover nagedacht? Welke extra maatregelen heeft de politie genomen om te kunnen voldoen aan inzageverzoeken?

Vraag om onderzoek

Om het succes van bodycams te kunnen beoordelen is het nodig om wetenschappelijk verantwoord onderzoek te verrichten. Lees in dat verband ook het onderzoeksrapport van Sander Flight een dring er bij de burgemeester op aan dat er een externe en onafhankelijke wetenschapper aan de pilot wordt toegevoegd om de kwaliteit te waarborgen.


6. Fouilleren

Wat is preventief fouilleren

In tientallen gemeenten worden preventief fouilleeracties georganiseerd. De gemeenteraad kan aan de burgemeester de bevoegdheid geven om veiligheidsrisicogebieden aan te wijzen. De officier van justitie kan vervolgens de politie inzetten om mensen preventief te fouilleren op verboden wapenbezit. Burgers kunnen gefouilleerd worden zonder dat zij verdacht worden van een strafbaar feit.

Preventief fouilleren vergroot het risico op etnisch profileren

Uit onderzoek van Amnesty International blijkt dat het risico op etnisch profileren bij preventief fouilleren groot is. Als in het veiligheidsrisicogebied dat wordt aangewezen een hoog percentage inwoners een migratie achtergrond heeft, dan versterkt dit het risico op etnisch profileren nog verder.

Wettelijk uitgangspunt bij preventief fouilleren is dat dit ‘zonder aanzien des persoons’ moet worden gedaan. Dat impliceert dat de politie in principe iedereen zou moeten fouilleren. Er zijn vrijwel altijd meer mensen dan politieagenten en daarom moet de agent keuzes maken: de politie moet selecteren. Als er werkelijk zonder aanzien des persoons gewerkt wordt, moet de politie aselect fouilleren, bijvoorbeeld elke 3e of 5e persoon. Duidelijke richtlijnen over hoe de politie dit moet doen bestaan echter niet, met als gevolg dat (on)bewust geselecteerd wordt op huidskleur of afkomst.

Legitimeert oververtegenwoordiging meer controles?

Afgezien van het feit dat bij proactieve politiecontroles niet geselecteerd mag worden op etniciteit, wordt vaak gezegd dat het werkt. Kijk bijvoorbeeld naar jongeren van 17 jaar oud. Van de jongens met een ‘autochtone’ Nederlandse achtergrond is 1,5% verdacht van een strafbaar feit, van bijvoorbeeld de Marokkaans-Nederlandse jongens is dat 7,5%.

Vijf keer zo vaak. De statistische kans dat de agent een ‘boef vangt’ is iets groter als hij een Marokkaans-Nederlandse jongere controleert dan als hij een autochtoon Nederlandse jongere staande houdt. Waar aan voorbij wordt gegaan is dat 92,5% van de Marokkaans-Nederlandse 17-jarigen geen verdachte is.

Zij zijn als groep dan wel váker verdachte, maar verreweg de meesten uit die groep zijn dat niet. Agenten zeggen dat zij het onderscheid wel kunnen maken. Echter, uit onderzoek (Landman, 2016) blijkt dat politiemensen hun intuïtie en de effectiviteit van proactieve politiecontroles flink overschatten. Het proactief controleren van mensen veel burgers die niets strafbaars hebben begaan, kost veel politiecapaciteit en schaadt het vertrouwen in de politie.

Er is geen wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat etnisch profileren daadwerkelijk effectief politiewerk is.

Vraag om een meting van de opbrengst van preventief fouilleeracties

De gemeenteraad kan bij het instellen van veiligheidsrisicogebieden vragen om kwalitatieve en kwantitatieve monitoring van de fouilleeracties, en om waarborgen voor gelijke behandeling. Vraag om:

  • Strikt aselectieve controles.
  • Systematische monitoring van de fouilleringen: hoeveel mensen zijn er gecontroleerd en wat is hun leeftijd en etnische achtergrond?
  • Inzicht in de effectiviteit: wat is de opbrengst van de fouilleringen en hoe verhoudt zich dat tot de inzet van politie-uren?